Khoan lỗ cửa nhỏ, để ong dú tự đắp ống cửa

Khoan lỗ cửa nhỏ cỡ đầu đũa đến ngón tay út rồi để yên, đàn ong dú sẽ tự đắp ống cửa bằng keo và sáp theo đúng nhu cầu của mình. Ụ cửa tự đắp không chỉ chắn kiến, chắn gió mà còn là một tấm «bảng tin» sống: nhìn hình dáng, màu keo và độ dài ống là đoán được đàn đang mạnh hay đang co lại. Gắn sẵn ống nhựa hay ống tre to thì tiện cho người, nhưng đàn mất đi cơ hội tự canh giữ cửa nhà theo cách quen thuộc của nó.

Vì sao không gắn ống cửa làm sẵn

Trong hốc cây, ong dú không có ai làm cửa giùm. Đàn chọn một khe nứt hay lỗ mọt, rồi tự đắp quanh đó một chiếc ống bằng keo nhựa cây trộn sáp. Chiếc ống ấy được sửa liên tục: mùa nhiều hoa thì nới miệng cho ong ra vào dồn dập, mùa khan hay khi có kẻ rình thì thu hẹp, có khi bịt hẳn ban đêm. Người nuôi gắn sẵn một đoạn ống tre hay ống nhựa cố định là lấy mất khả năng điều chỉnh đó.

Có ba cái lợi thấy rõ khi để đàn tự đắp:

• Cửa vừa đúng sức đàn. Đàn yếu không phải canh một miệng ống rộng quá khả năng của nó.
• Keo ở miệng ống là lớp chắn kiến. Ụ tự đắp thường có viền keo dính; kiến, mạt nhỏ bò tới hay bị dính lại.
• Người nuôi có thêm một chỉ báo mà không phải mở thùng. Đây là điều đáng giá nhất với lối nuôi ít can thiệp.

Ống gắn sẵn không phải lúc nào cũng sai. Khi chở tổ đi xa hay cần đổi hướng cửa gấp, một đoạn ống tạm có thể giúp. Nhưng với thùng đặt cố định trong vườn, cứ để đàn làm phần việc của nó.

Cỡ lỗ cửa: nhỏ thì đàn tự nới, to thì khó sửa

Nguyên tắc dễ nhớ: thà nhỏ còn hơn to. Lỗ nhỏ một chút, đàn mạnh lên sẽ tự gặm và đắp lại cho vừa. Lỗ to quá thì đàn phải tốn rất nhiều keo để thu hẹp, trong lúc đó kiến, ruồi, ong cướp dễ lọt vào. Với các loài ong dú thường nuôi ở miền Nam, lỗ khoan cỡ đầu chiếc đũa ăn cơm đến cỡ ngón tay út người lớn là đủ. Loài thân to hơn có thể cần nhỉnh hơn, nên tốt nhất nhìn lỗ cửa ở tổ cũ của chính đàn đó mà làm theo.

Lỡ khoan to rồi thì đừng trám bằng keo silicon hay băng keo. Cách nhẹ nhất là đóng một miếng gỗ mỏng cùng loại với thùng ra ngoài, trên miếng gỗ khoan lỗ nhỏ đúng cỡ. Đàn sẽ trám khe hở phía trong bằng keo của nó.

Vị trí và hướng khoan

Khoan ở đâu trên thùng

Lỗ cửa thường đặt ở mặt đầu thùng, cách đáy chừng một phần ba chiều cao. Thấp quá thì nước mưa tạt, rác vụn và xác ong dồn lại ở cửa; cao sát nắp thì đàn khó giữ ấm khu ấu trùng vì hơi nóng thoát qua cửa. Trong hốc cây, cửa tổ cũng hiếm khi nằm sát đáy hốc.

Hướng mũi khoan

Khoan hơi chếch xuống phía ngoài, tức phía trong cao hơn phía ngoài một chút. Nước tạt vào sẽ chảy ra thay vì chảy vào thùng. Mép lỗ phía ngoài để thô, không cần chà nhẵn: bề mặt nhám giúp keo bám chắc hơn khi đàn bắt đầu đắp.

Hướng cửa

Cửa quay về phía đón nắng sớm và tránh hướng gió mưa mạnh của vùng mình. Ở Nam Bộ, nhiều vườn để cửa hướng đông hoặc đông nam. Nhưng hướng nào thì cũng nên nhìn thực tế vườn nhà: bóng cây, lối đi, chỗ hay đọng nước. Bài kỹ thuật nuôi có nói thêm về chỗ đặt thùng.

Những tuần đầu: đàn đắp ụ cửa ra sao

Khi chuyển đàn sang thùng mới khoan lỗ trơn, những ngày đầu cửa chỉ là một cái lỗ gỗ. Ong ra vào lóng ngóng, nhiều con bay vòng trước cửa để nhớ vị trí. Sau vài ngày, người nuôi sẽ thấy một vành keo sẫm màu xuất hiện quanh mép lỗ. Vành ấy dày dần, rồi nhô ra thành ống ngắn. Tốc độ đắp nhanh hay chậm tuỳ đàn, tuỳ nguồn nhựa cây quanh vườn.

Trong giai đoạn này, việc của người nuôi gần như chỉ là không làm gì:

1. Không cạy, không lau vành keo đang đắp dù trông lem nhem.
2. Không xịt nước rửa thùng quanh cửa.
3. Không đặt vật lạ sát cửa như chén nước, cục mồi đuổi kiến.
4. Ghi lại mỗi tuần một lần: ụ dài ra hay chưa, màu gì, có viền dính không.

Vườn có nhiều cây tiết nhựa như xoài, điều, mít, dầu thì ong có nguồn keo dồi dào hơn. Vườn ít cây nhựa, đàn đắp chậm hơn; đó không hẳn là đàn yếu.

Đọc ụ cửa tự đắp: đàn đang nói gì

Đây là phần thú vị nhất. Mỗi đàn đắp một kiểu, nên điều cần so là sự thay đổi của chính ụ cửa đó theo thời gian, không phải so đàn này với đàn khác.

• Miệng ụ loe rộng, ong ra vào dày: thường là đàn đông, nguồn hoa đang tốt.
• Ụ dài ra và miệng hẹp lại: đàn có thể đang phòng thủ, có kẻ rình gần đó, hoặc đang vào mùa khan.
• Viền keo mới, bóng và dính: đàn đang chủ động gia cố; thường gặp sau một đợt kiến hay ong cướp quấy.
• Ụ khô, bạc màu, có vết vỡ không ai sửa: đàng sau cửa có thể đang thưa người làm. Lúc này mới đáng quan sát kỹ hơn.
• Cửa bị bịt gần kín ban ngày: cần để ý: có thể đàn đang đối phó với ong cướp, hoặc đàn suy nặng.

Kết hợp ụ cửa với nhịp bay và màu phấn mang về là đủ để quyết định có cần mở thùng hay không. Đa số trường hợp, câu trả lời là chưa cần.

Những lỗi hay gặp khi khoan cửa

• Khoan hai, ba lỗ cho «thoáng». Đàn phải canh nhiều cửa, tốn sức và dễ bị cướp. Một cửa là đủ, trừ khi đàn tự mở thêm.
• Dùng mũi khoan dính dầu máy. Mùi dầu bám vào gỗ làm đàn ngần ngại. Lau sạch mũi khoan, hoặc khoan thùng trước vài tuần cho bay mùi.
• Lót ống kim loại vào lỗ. Kim loại nóng lên dưới nắng, keo khó bám.
• Thấy ụ xấu thì cắt cho gọn. Mỗi lần cắt là bắt đàn làm lại từ đầu.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý vùng Trảng Bàng, Tây Ninh, các thùng đặt cố định trong vườn đều để đàn tự đắp ụ cửa, và người chăm học cách đọc ụ cửa trước khi học cách mở thùng. Nếu đang tìm tổ giống đã quen sống trong thùng có cửa tự đắp, hoặc muốn xem mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú của trại, có thể ghé ongquy.com. Muốn tận mắt xem các kiểu ụ cửa khác nhau giữa các đàn, có thể đăng ký tham quan trại. Đọc thêm về cách chọn đàn ở mục chọn tổ giống.

Câu hỏi thường gặp