Khi tay người nuôi làm đàn ong dú suy: bài học

Nói tới sự cố khi nuôi ong dú, người ta hay nghĩ tới kiến, mưa bão hay thiên địch. Nhưng với cách nuôi thuận tự nhiên, có một nhóm sự cố ít ai chịu nhận: những lần đàn suy vì chính bàn tay người nuôi. Mở thùng quá nhiều, dọn tổ cho «sạch», cho ăn khi không cần, dời thùng liên tục. Mỗi việc đều xuất phát từ ý tốt, và chính vì vậy mà khó nhận ra là mình đang làm hại đàn.

Bài này đi qua những kiểu can thiệp hay gây chuyện nhất, vì sao đàn phản ứng như vậy, và nên lùi lại ở chỗ nào.

Vì sao can thiệp nhiều lại hại

Ong dú dựng tổ bằng sáp trộn nhựa cây, bịt kín mọi khe hở để giữ nhiệt, giữ ẩm và chặn kiến, ruồi. Cả một hệ thống bọng mật, bọng phấn, khu ấu trùng được sắp xếp theo cách riêng của đàn. Mỗi lần mở nắp, lớp bịt bị xé, các bọng có thể bị lệch, mùi tổ thay đổi. Đàn phải bỏ công sức sửa lại thay vì đi kiếm ăn và nuôi con.

Một lần mở thì không sao. Mở đều đặn mỗi tuần thì đàn sống trong tình trạng luôn phải sửa nhà.

Bốn kiểu can thiệp hay gây chuyện

1. Mở thùng để xem cho yên tâm

Người mới hay mở thùng chỉ để biết đàn có ổn không. Hậu quả thường thấy: đàn chậm phát triển, có khi bọng mật bị vỡ khi nhấc nắp, kiến lần theo mùi mật mà tới. Phần lớn những gì cần biết đều đọc được ở cửa tổ: ong ra vào đông hay thưa, có mang phấn về không, có xác ong không.

2. Dọn tổ cho sạch

Thấy nhựa cây đen bám vách, sáp cũ sẫm màu, nhiều người cạo bớt cho thùng trông gọn. Thật ra đó là lớp áo giáp của đàn. Cạo đi là mở đường cho mốc, cho ruồi và làm đàn mất sức xây lại.

3. Cho ăn khi không cần

Cho nước đường để đàn mau lớn nghe có lý, nhưng khi ngoài vườn vẫn còn hoa thì đàn sẽ ưu tiên nguồn dễ, mật trong bọng lẫn nước đường, mất vị chua thanh đặc trưng. Cho ăn chỉ nên là biện pháp cuối khi đàn thật sự đói và không có nguồn nào khác.

4. Dời thùng tìm chỗ tốt hơn

Thấy chỗ này nắng, chỗ kia râm, dời qua dời lại. Ong thợ nhớ vị trí cửa tổ, dời vài mét là nhiều con bay về chỗ cũ không tìm ra. Dời nhiều lần có đàn bỏ tổ hẳn. Chọn chỗ kỹ một lần, rồi để yên.

Nên can thiệp khi nào

Thuận tự nhiên không có nghĩa là bỏ mặc

Nuôi không can thiệp vẫn cần làm những việc ở bên ngoài thùng: giữ quanh thùng thông thoáng, không để cành lá chạm vào, mái che đủ rộng, trồng thêm cây có hoa quanh vườn để đàn có nguồn ăn quanh năm. Những việc này giúp đàn tự lo được phần bên trong. Mục Nguồn hoa theo mùa có gợi ý các loại cây hợp cho vườn nuôi ong dú.

Một thói quen đáng giữ là ghi nhanh vài dòng mỗi lần đi qua thùng: ngày, đàn ra vào thế nào, có gì lạ. Đọc lại sau vài tháng sẽ thấy những lần đàn suy thường trùng với những lần mình động vào nhiều nhất. Mục Nhật ký trại có thêm những ghi chép kiểu này.

Bắt đầu với một đàn đã vững

Người theo cách nuôi ít can thiệp nên bắt đầu bằng tổ giống đã ổn định trong thùng, đàn đủ mạnh để tự lo. Đàn yếu thì người nuôi lại sốt ruột mà mở ra xem, đúng cái vòng lặp nên tránh. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú và đồ từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật — xem ở ongquy.com. Ai muốn xem tận mắt cách để đàn tự vận hành có thể đăng ký tham quan ở ongdu.com/tour.

Câu hỏi thường gặp