Cây bản địa quanh vườn: nguồn hoa ong dú quen từ lâu

Cây bản địa là nguồn hoa đáng giữ nhất cho ong dú, vì hai bên đã sống cạnh nhau từ trước khi có vườn trồng. Những cây mọc sẵn trong vùng thường ra hoa đúng nhịp mưa nắng địa phương, không cần tưới bón nhiều, và nhiều loài tiết nhựa cho ong lấy keo. Giữ lại vài cây cổ thụ, chừa bụi cây dại ven rào và trồng thêm cây của vùng thành từng dải là cách bổ sung nguồn ăn bền mà gần như không tốn công chăm.

Cây bản địa khác cây trồng đại trà ở chỗ nào

Đi một vòng quanh những vườn nuôi ong dú ở miền Đông Nam Bộ sẽ thấy một điều lặp lại: đàn khoẻ bền thường nằm gần một khoảnh còn cây cũ, như hàng dầu ven đường, bụi tre gai bờ ruộng, vài gốc sao trong sân đình. Không phải ngẫu nhiên. Cây bản địa có ba điểm lợi cho ong dú:

1. Ra hoa khớp nhịp mùa của vùng. Cây đã thích nghi qua nhiều thế hệ với mùa mưa, mùa khô nơi đó, nên ít khi trổ lệch.
2. Không phụ thuộc phân thuốc. Ít bị sâu phá hàng loạt, nên người làm vườn cũng ít phải phun.
3. Cho cả hoa lẫn nhựa. Nhiều cây gỗ lớn của vùng tiết nhựa; ong dú cần nhựa để làm keo trám tổ, đắp cửa.

Cây trồng đại trà như một loại cây ăn trái phủ kín vườn cho một đợt hoa rất lớn rồi im lặng cả tháng dài. Cây bản địa rải rác thì ngược lại: mỗi đợt ít, nhưng nối nhau.

Cách nhận ra cây bản địa quanh vườn nhà

Không cần thuộc tên khoa học. Có vài cách quan sát đơn giản:

Người lớn tuổi trong xóm là nguồn hiểu biết tốt nhất. Hỏi họ «hồi xưa quanh đây mọc cây gì» thường ra một danh sách mà sách vở không có. Ở vùng Tây Ninh, Bình Dương, Đồng Nai, người ta hay nhắc tới dầu, sao, gõ, bằng lăng, trâm, gáo, me, tre gai, cùng nhiều cỏ hoa dại ven đường. Mỗi vùng khác nhau, nên lấy danh sách ngay tại chỗ là chắc nhất.

Ong dú có thật sự ghé những cây đó không

Câu trả lời trung thực: có thể, nhưng phải tự quan sát. Ong dú nhỏ, bay gần, và mỗi loài ong dú có ưu tiên riêng. Có cây hoa nở trắng tán mà ong không ghé nhiều; có bụi cỏ hoa li ti lại thấy ong bám suốt buổi sáng.

Cách kiểm đơn giản:

• Chọn buổi sáng nắng nhẹ, đứng dưới tán cây đang nở chừng mười phút.
• Nhìn kỹ những con ong rất nhỏ, màu sẫm, bay chậm quanh chùm hoa. Đó thường là ong dú.
• Về cửa tổ xem ong mang phấn màu gì, so với màu phấn của cây vừa xem.
• Ghi lại tên cây và tháng nở. Sau một năm sẽ có lịch hoa riêng của vườn mình.

Với cây cho nhựa, dấu hiệu dễ thấy hơn: ong dú bám vào chỗ vỏ cây bị trầy, lấy nhựa rồi về đắp cửa tổ.

Bố trí cây bản địa thành dải hoa

Bắt đầu từ cái đang có

Trước khi trồng thêm, hãy đánh dấu những cây bản địa đang có trong và quanh vườn. Giữ chúng lại là bước quan trọng nhất. Một cây gỗ lớn bị đốn để lấy chỗ trồng cây ngắn ngày là mất đi nguồn hoa và nhựa mà phải chờ rất nhiều năm mới có lại.

Nối các điểm thành dải

Ong dú bay không xa như ong mật, nên nguồn hoa nằm gần tổ có giá trị hơn nhiều. Thay vì trồng một cụm ở góc xa, hãy trồng thành dải dọc bờ rào, bờ mương, lối đi, nối những cây có sẵn lại với nhau. Mỗi dải nên có:

• Vài cây gỗ lớn của vùng làm khung, cho hoa và nhựa.
• Cây bụi, cây nhỡ bản địa xen giữa.
• Thảm cỏ hoa dại bên dưới, để mọc tự nhiên, chỉ phát lối đi.

Trồng dần theo năm

Không cần làm một lần. Mỗi mùa mưa trồng thêm vài cây con lấy từ hạt hoặc cây con quanh vùng. Cây bản địa trồng đầu mùa mưa thường tự sống qua mùa khô năm sau mà chỉ cần tưới ít. Cách bố trí theo tầng tán được bàn kỹ hơn trong mục nguồn hoa theo mùa.

Những điều nên tránh

• Mua cây «lạ» cho đẹp vườn rồi bỏ cây cũ. Cây cảnh nhập có thể đẹp nhưng chưa chắc ong dú dùng được.
• Phát trụi bờ rào cho sạch. Bụi cây dại ven rào thường là nguồn hoa nhỏ quanh năm.
• Lấy cây con trong rừng phòng hộ, rừng đặc dụng. Chỉ lấy hạt, cây con ở đất nhà, đất được phép, hoặc mua từ vườn ươm.
• Trồng dày quá sát thùng. Tán phủ kín cửa tổ làm ong ra vào khó và thùng ẩm.

Lời khuyên từ trại

Trại Ong Quý ở vùng Trảng Bàng giữ lại những cây lâu năm sẵn có trong vườn và chỉ trồng bổ sung thêm cây của vùng, vì đàn ong dú quen với chúng hơn bất kỳ loại cây mới nào. Người mới nuôi muốn có tổ giống đã quen nguồn hoa miền Đông Nam Bộ, hoặc muốn tìm hiểu mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú, có thể xem tại ongquy.com. Ghi lại lịch hoa từng cây theo từng tháng cũng có thể làm ngay trên ứng dụng quản lý đàn để năm sau so lại.

Câu hỏi thường gặp