Ong dú chững dù nắng: để yên hay can thiệp, theo lối thuận

Trong lối nuôi thuận tự nhiên, câu hỏi khi thấy đàn chững không phải «làm gì để đàn sung lại» mà là «có cần làm gì không». Ong dú đã tự điều chỉnh theo mùa từ rất lâu trước khi có người nuôi. Phần lớn những lần cửa tổ thưa giữa trời nắng là đàn đang làm đúng việc của nó: tiết kiệm sức khi hoa ít, giữ quân ở nhà khi trời quá gắt. Người nuôi vội vàng thường biến một đợt nghỉ bình thường thành một đàn suy thật.

Ba phản xạ nên bỏ

Mở thùng để xem cho yên tâm

Mỗi lần mở là một lần đàn mất nhiệt, mất mùi tổ, phải bỏ việc kiếm ăn để sửa lại vách sáp bị bóc. Với một đàn đang chững, cái giá này không nhỏ. Mở thùng không làm đàn khoẻ lên, chỉ làm người nuôi bớt sốt ruột.

Cho ăn nước đường

Đường không thay được phấn hoa, mà phấn mới là thứ nuôi ấu trùng. Đường còn kéo kiến, kéo ong lạ tới cướp, và làm đàn quen ăn sẵn. Trừ khi đàn thật sự cạn kiệt và có nguy cơ chết đói, đường không phải là câu trả lời.

Dời thùng đi tìm hoa

Ong dú nhớ vị trí tổ rất chặt. Dời một quãng ngắn là một phần quân đi kiếm ăn quay về chỗ cũ và lạc mất. Dời giữa lúc đàn đang yếu là cộng thêm thiệt hại.

Hai tuần quan sát mà không chạm vào thùng

1. Ngày 1–3: mỗi sáng đứng cạnh thùng vài phút, xem ong về có mang phấn không. Ghi đơn giản «nhiều», «ít», «không».
2. Ngày 4–7: đi một vòng vườn. Cây nào đang ra hoa, cây nào vừa tàn? Hoa dại ven bờ rào còn không?
3. Tuần 2: để ý những buổi sáng đẹp có đám ong non lượn tập bay trước cửa không. Xem trước cửa tổ và dưới chân thùng có xác ong không.
4. Cuối tuần 2: so lại với ghi chép. Nếu phấn vẫn có, ong non vẫn tập bay, thì đàn đang nghỉ chứ không suy.

Lối ghi chép nhẹ nhàng này cũng chính là cách hiểu nhịp vườn của mình qua từng năm; xem thêm ở Nhật ký trại.

Vườn sạch thì loại trừ theo thứ tự nào

Vườn không dùng thuốc giúp bớt đi một nghi phạm lớn, nhưng không loại hẳn: thuốc từ vườn bên cạnh vẫn theo gió hoặc theo ong bay qua mà tới. Thứ tự hợp lý:

Làm vườn để đàn ít chững hơn mỗi năm

Cách thuận nhất để bớt chững không phải xử lý đàn mà là sửa vườn. Một khu vườn có nhiều tầng cây, nhiều loài nở lệch nhau, có cả cỏ hoa dại để nguyên ở bờ rào, sẽ lấp được những khoảng trống mùa. Đừng phát sạch cỏ dại quanh gốc khi chúng đang ra hoa nhỏ; với ong dú đó là bữa ăn. Gợi ý cây trồng và nhịp mùa có ở chuyên mục Nguồn hoa theo mùa.

Song song, để một chỗ có nước sạch trong vườn, một khay nông hoặc vũng nhỏ có cây thuỷ sinh, để ong không phải bay xa tìm nước trong mùa khô.

Khi bắt buộc phải ra tay

Thuận tự nhiên không có nghĩa là bỏ mặc. Ba tình huống cần làm ngay: kiến đã vào trong tổ, ruồi đẻ trứng vào bình phấn, và đàn mất chúa. Hai thứ đầu cần dọn sạch và vá khe hở; thứ ba cần ghép đàn hoặc bổ sung tổ giống. Chậm vài tuần ở những tình huống này là mất đàn.

Bắt đầu bằng đàn khoẻ, nuôi theo cách nhẹ tay

Đàn khoẻ ngay từ đầu là đàn chịu được những đợt chững mà không cần ai đỡ. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nhân đàn bằng cách tách thay vì bắt tổ rừng, có tổ ong dú giống, mật ong dú, son dưỡng từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Ai muốn xem tận nơi một trại để đàn tự vận hành ra sao có thể đăng ký tour tham quan trại.

Câu hỏi thường gặp