Giáp hạt theo lối thuận tự nhiên: nhìn sớm, can thiệp ít

Đàn ong dú trong hốc cây ngoài tự nhiên cũng gặp quãng thiếu hoa mỗi năm, và phần lớn vẫn sống qua mà chẳng ai cho ăn. Chúng làm được vì hai điều: dự trữ trong tổ không bị ai lấy bớt, và quanh hốc cây luôn có một lớp cây bụi, hoa dại lộn xộn nở rải rác. Người nuôi theo lối thuận tự nhiên cố giữ lại hai điều đó, thay vì chờ đàn đói rồi mới can thiệp.

Nhưng thuận tự nhiên không có nghĩa là không nhìn. Muốn ít can thiệp thì phải nhận ra sớm hơn ai hết, để những việc nhẹ nhàng còn kịp có tác dụng.

Đàn tự xoay xở thế nào khi thiếu hoa

Khi nguồn vào giảm, đàn ong dú không ngồi chờ. Chúa đẻ chậm lại, số ấu trùng mới ít đi, nên số miệng ăn giảm. Ong thợ tiết kiệm, ít bay những chuyến xa không chắc có gì. Đàn sống bằng phần mật và phấn đã cất trong bọng từ mùa trước. Nếu phần đó đủ, đàn nhỏ lại một chút rồi bật lên khi hoa trở lại.

Vấn đề chỉ đến khi dự trữ không đủ: đàn bị thu mật cạn, tổ mới tách còn non, hoặc vùng xung quanh bị dọn sạch hoa dại. Khi đó nhịp tự nhiên không còn đủ sức che chắn.

Quan sát mà không mở thùng

Mỗi lần mở thùng là làm xáo trộn tổ, nhất là lớp màng sáp đậy bọng và nhiệt độ buồng ấu trùng. Người nuôi thuận tự nhiên hạn chế việc này, và dựa vào những gì thấy được từ bên ngoài:

• Nhịp ra vào giữa buổi sáng. Ngồi xem vài phút mỗi ngày ở cùng một giờ, sẽ quen với nhịp bình thường của từng đàn. Nhịp thưa hẳn khi trời đẹp là tín hiệu đầu.
• Màu chân ong. Ít con mang phấn về, hoặc phấn chỉ còn một màu, nghĩa là nguồn đã hẹp lại.
• Ống cửa. Đàn khoẻ hay đắp, sửa ống cửa. Khi ống cửa bỏ dở, đàn đang dồn sức vào việc khác.
• Mặt đất trước tổ. Thấy ấu trùng hay nhộng trắng bị kéo ra bỏ trước cửa là dấu hiệu đàn đã thật sự thiếu.
• Vườn quanh tổ. Đi một vòng xem còn những gì đang nở. Đây là cách đoán trước, trước cả khi đàn đổi nhịp.

Chỉ khi các dấu hiệu dồn lại mới cần mở thùng, và mở một lần cho chắc, xem nhanh bọng phấn bọng mật rồi đậy lại.

Can thiệp theo bậc

Phần lớn năm, người nuôi chỉ cần dừng ở bậc một đến ba. Bậc bốn và năm là ngoại lệ, và mỗi lần phải dùng đến là một lời nhắc xem lại bậc một và hai của mùa sau.

Vườn bớt dọn là đàn bớt đói

Cách thuận tự nhiên nhất để rút ngắn quãng giáp hạt là để vườn có nhiều tầng: cỏ hoa sát đất, cây bụi tầm thấp, cây ăn trái và cây rừng tầm cao. Mỗi tầng nở một lúc khác nhau, nên khi tầng này tàn còn tầng kia. Phát quang thì phát theo dải, chừa lại một phần ven bờ rào, bờ mương. Những loại cây nở lệch mùa hợp với vườn Nam Bộ được bàn trong mục Nguồn hoa theo mùa.

Điều khó nhất thường không nằm trong vườn mình mà ở vườn bên cạnh: thuốc phun có thể theo ong về tổ. Nói chuyện với hàng xóm về giờ phun, hoặc đặt tổ xa phía vườn phun, giúp nhiều hơn mọi biện pháp trong thùng.

Bắt đầu thuận tự nhiên từ tổ giống

Tổ giống khoẻ, đón về đúng mùa hoa, là nền cho lối nuôi ít can thiệp. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật. Ai muốn xem tận mắt một khu đặt tổ giữa vườn nhiều tầng có thể đăng ký tour học thực hành tại trại. Cách chọn tổ cho đúng có ở mục Chọn tổ giống.

Câu hỏi thường gặp