Hướng cửa tổ ong dú: đón nắng sớm theo cách đàn hoang chọn

Cửa tổ ong dú nên quay về hướng đông hoặc đông nam, để tia nắng đầu tiên chạm vào cửa trong khoảng 6–8 giờ sáng rồi được tán cây che bớt khi nắng gắt. Đó là hướng mà phần lớn đàn hoang trong hốc cây quanh vườn tự chọn. Đặt thùng theo đúng thói quen ấy thì gần như không phải dựng thêm mái che, lưới hay tấm chắn nào.

Đi tìm đàn hoang quanh vườn: nhìn gì để học

Trước khi kê thùng, nên dành vài buổi sáng đi dọc hàng rào, bờ mương, gốc xoài, gốc me già, cột gỗ cũ, hốc tường gạch. Ong dú hoang ở đâu cũng có, chỉ là cửa tổ nhỏ quá nên ít ai để ý. Dấu dễ thấy nhất là một ống cửa bằng keo sáp màu nâu, vàng sẫm hoặc đen, nhô ra khỏi thân cây hay khe tường từ vài ly tới vài phân. Với loài cửa loe như kèn, nhìn càng rõ.

Khi thấy một cửa tổ, đừng vội nhìn đàn. Hãy nhìn quanh nó. Đứng ngay trước cửa, quay lưng vào thân cây và nhìn ra ngoài: phía trước có khoảng trống không, có tán lá nào che không, mặt trời buổi sáng mọc ở phía nào so với chỗ mình đứng. Ghi lại ba thứ: hướng cửa, độ cao tính từ mặt đất, và vật gì che phía trên cửa.

Đi được năm, bảy tổ là thấy một nếp chung. Không phải tổ nào cũng giống nhau, nhưng các tổ sống lâu năm, cửa đã đen bóng vì keo đắp nhiều lớp, thường nằm ở những chỗ có điều kiện gần giống nhau. Tổ mới, cửa còn vàng nhạt, đôi khi chọn chỗ dở rồi tàn sau một mùa. Vậy nên hãy học từ tổ già, không học từ tổ mới.

Vì sao đàn hoang ưa hướng đông, đông nam

Ong dú không tự sưởi ấm giỏi như ong mật. Sáng sớm, khi nhiệt độ trong tổ còn thấp, đàn ra làm chậm. Một vệt nắng chiếu vào cửa và vào phần vách tổ phía ngoài giúp lớp ong canh cửa ấm lên, ong thợ đi kiếm ăn cất cánh sớm hơn. Ở nhiều vườn, so hai thùng cùng sức nhưng khác hướng, thùng quay đông thường có ong ra đều khi trời vừa sáng rõ, thùng quay tây có khi phải đợi nắng lên cao mới rộn.

Ngược lại, nắng chiều là thứ đàn tránh. Từ khoảng 13 giờ tới 16 giờ, nắng hướng tây đập thẳng vào cửa và vào vách thùng làm nhiệt trong tổ vọt lên. Khi trong tổ vượt quá chừng 38–40 độ, sáp bầu mật mềm ra, mật có thể chảy, ong non dễ chết. Đàn hoang trong hốc cây có lớp gỗ dày vài phân tới cả tấc bao quanh, nên chịu được hơn thùng gỗ mỏng. Thùng nuôi càng mỏng thì càng phải tránh nắng chiều kỹ.

Vùng nóng và vùng mát khác nhau ra sao

Ở vùng đồng bằng nóng ẩm quanh năm, đông nam là hướng an toàn nhất: có nắng sớm, tránh được gió mùa tây nam thổi mưa tạt vào cửa giữa mùa mưa. Ở vùng cao nguyên lạnh sáng, đàn hoang có khi chọn hướng chính đông hay hơi lệch bắc đông, miễn là đón được nắng sớm lâu hơn. Ở dải ven biển miền Trung, gió mùa đông bắc lạnh và mưa dầm, tổ hoang hay nằm ở mặt khuất gió của thân cây, cửa nghiêng xuống chứ không ngửa lên. Hướng tốt là hướng vừa có nắng sáng, vừa khuất gió mưa chủ đạo của vùng mình.

Cái mái che tự nhiên phía trên cửa

Gần như mọi cửa tổ hoang bền đều có một thứ nhô ra phía trên: mấu cành cụt, bướu vỏ, mép hốc gỗ, viền gạch. Nước mưa chảy dọc thân cây gặp chỗ nhô đó sẽ rẽ sang hai bên, không trôi thẳng vào cửa. Đây là lý do nhiều thùng nuôi bị ướt cửa dù đã có mái: mái che rộng phía trên nhưng nước vẫn chảy dọc vách trước rồi rót vào lỗ cửa.

Cách bắt chước đơn giản nhất là khoan cửa ở nửa dưới mặt thùng thay vì sát nắp, và để mép nắp nhô ra trước chừng ba bốn phân. Nước chảy tới mép nắp sẽ nhỏ giọt xuống đất chứ không bò theo vách. Không cần thêm máng hay mái phụ.

Độ cao cửa tổ: đàn hoang nói gì

Tổ hoang có thể nằm từ sát đất tới trên cao hàng chục mét. Nhưng ở vườn quê, tổ dễ quan sát và tồn tại lâu thường ở khoảng ngang hông tới cao hơn đầu người một chút. Thấp quá thì cóc, ếch, kiến, nước tràn và hơi ẩm mặt đất làm phiền. Cao quá thì người nuôi khó nhìn cửa mỗi sáng. Với thùng nuôi, cửa nằm cách đất chừng 80 phân tới 1,3 mét là vừa tầm mắt khi đứng hoặc ngồi xổm, đồng thời đủ xa mặt cỏ.

Khoảng trống trước cửa: đường băng của đàn

Đàn hoang hiếm khi làm cửa ngay sau một bụi rậm. Phía trước cửa thường có ít nhất vài mét thoáng để ong lượn ra, định hướng rồi bay đi. Ong dú bay thấp và chậm hơn ong mật, khi về mang nặng phấn thì càng cần chỗ đáp rõ ràng. Nếu trước cửa có cành lá rủ, ong vẫn đi được, nhưng nhện giăng tơ ở đó sẽ bắt ong hàng ngày.

Với vườn nuôi thuận tự nhiên, chỉ cần tỉa cành rủ trong khoảng một hai mét trước cửa. Cỏ dưới chân thùng vẫn để, bụi xa hơn vẫn để. Đàn không cần một bãi trống lớn, chỉ cần đường ra vào không bị chặn.

Các bước đặt thùng theo bài học đàn hoang

1. Đứng ở chỗ định đặt thùng lúc 7 giờ sáng. Nếu mặt mình có nắng chạm vào, chỗ đó đạt điều kiện đầu tiên.
2. Quay lại lúc 14 giờ. Nếu chỗ đó đã nằm trong bóng tán cây hoặc bóng nhà, đạt điều kiện thứ hai. Nếu vẫn nắng chang chang, dịch thùng sang phía đông của một gốc cây có tán.
3. Xem hướng gió mưa chủ đạo mùa mưa ở vùng mình, xoay cửa tránh hướng đó.
4. Kê thùng sao cho cửa cách đất chừng 0,8–1,3 mét, chân kê chắc, thùng hơi chúi về phía trước một chút để nước không đọng ở cửa.
5. Tỉa cành rủ ngay trước cửa, giữ cỏ và bụi thấp ở xa hơn.
6. Theo dõi một tuần: cửa tổ có ong ra sớm, buổi trưa không thấy ong bu đặc ngoài cửa quạt gió là ổn.

Những dấu hiệu chỗ đặt chưa đúng hướng

Đàn sẽ tự báo. Buổi trưa, nếu ong đứng thành đám ngoài cửa, đập cánh như quạt, vách thùng sờ thấy nóng hơn tay mình, đó là thùng bị nắng chiều. Nếu tới 8 giờ sáng cửa vẫn lèo tèo dù trời đẹp, có thể thùng nằm khuất bóng cả buổi sáng. Nếu sau cơn mưa thấy vệt nước loang quanh cửa, keo cửa bị nhũn, ong đắp thêm keo dày như muốn thu nhỏ lỗ, có thể mưa đang tạt vào. Đàn thu hẹp cửa là một cách tự vệ; khi thấy vậy, nên xem lại hướng chứ đừng khoét rộng cửa ra.

Nhiều người thấy cửa nhỏ lại thì sợ ong bí, lấy que chọc rộng. Đàn hoang không ai chọc mà vẫn sống. Cỡ cửa là việc của đàn; việc của người nuôi là chọn chỗ để đàn khỏi phải chống chọi nhiều.

Khi vườn không có chỗ nào đủ chuẩn

Không phải vườn nào cũng có gốc cây ở đúng phía. Trường hợp này, ưu tiên theo thứ tự: tránh nắng chiều trước, rồi mới tới đón nắng sớm, cuối cùng mới tới hướng gió. Một thùng nằm phía đông bức tường nhà, buổi chiều có bóng tường, vẫn tốt hơn thùng giữa sân trống quay đông. Có thể trồng một bụi chuối, cây đu đủ hoặc giàn bầu bí phía tây thùng; một mùa là có bóng, rẻ công hơn dựng mái. Xem thêm cách gom các việc này vào nhịp chung trong mục Kỹ thuật nuôi.

Việc nên làm ngay: sáng mai đi một vòng quanh vườn và hàng xóm, tìm ít nhất ba tổ ong dú hoang, ghi hướng cửa, độ cao và vật che phía trên. Đối chiếu với chỗ thùng nhà mình đang đặt. Thùng nào lệch xa nhất so với nếp chung đó thì dời trước, dời vào buổi tối khi ong đã về hết, mỗi lần chỉ xoay hoặc dịch một ít để đàn kịp nhận lại cửa.