Nuôi ong dú trong khúc gỗ rỗng: cách làm thuận tự nhiên

Nuôi ong dú trong khúc gỗ rỗng là cách gần nhất với hốc cây mà đàn vẫn chọn ngoài tự nhiên: vách gỗ dày, ruột tối, cửa nhỏ, ít bị người đụng tới. Làm đúng thì đàn ổn định, giữ nhiệt tốt và ít phải mở; đổi lại, thu mật chậm và vụng tay hơn thùng ván. Bài này đi từ chọn khúc gỗ, khoét ruột, bịt hai đầu, tới chỗ chấp nhận đánh đổi.

Vì sao khúc gỗ hợp với lối nuôi ít can thiệp

Ngoài vườn, ong dú hay làm tổ trong thân cây mục ruột, chân cột gỗ cũ, khe tường. Điểm chung của những chỗ đó là vách dày, tối, kín gió, và không ai mở ra xem. Khúc gỗ rỗng giữ được gần đủ những điều kiện ấy. Vách gỗ nguyên khối đệm nhiệt tốt hơn ván ghép mỏng, nên trưa nắng ruột tổ ít bị nóng dồn, đêm lạnh không bị hụt nhiệt nhanh. Đàn đỡ tốn sức quạt cánh và đắp keo để bù.

Với người nuôi theo kiểu xem cửa tổ để đoán sức đàn, khúc gỗ còn có một cái lợi khó thấy: vì mở ra rất phiền, nên người nuôi buộc phải học cách đọc cửa tổ thay vì mở thùng theo thói quen. Cái phiền ấy lại hợp với tinh thần chung của kỹ thuật nuôi thuận tự nhiên.

Chọn khúc gỗ: nhìn, ngửi, gõ

Không phải khúc gỗ nào nằm ngoài vườn cũng dùng được. Ba việc nên làm trước khi mang về:

• Nhìn hai đầu cắt: vòng gỗ còn chắc, không có lỗ mọt li ti, không có mạch nứt dọc chạy suốt thân.
• Ngửi: gỗ có mùi dầu hắc, mùi nhựa quá nồng hay mùi thuốc thì bỏ. Gỗ từ cột nhà cũ, tà vẹt, ván xưởng có thể đã tẩm hoá chất chống mối — không biết rõ nguồn thì đừng dùng.
• Gõ: tiếng đanh là gỗ khô đặc; tiếng bộp là ruột đã mục nhiều, vách mỏng hơn mình tưởng.

Khúc gỗ nên đủ to để sau khi khoét, vách mỗi bên vẫn còn dày cỡ vài đốt ngón tay. Dài quá thì nặng, khó kê, khó mở; ngắn quá thì ruột chật. Một khúc mà một người nhấc lên kê được là vừa cho người nuôi ở vườn nhà.

Khoét ruột: vừa đủ, không tham rộng

Lỗi hay gặp nhất là khoét thật rộng với ý cho đàn có chỗ phát triển. Thực tế ruột quá rộng thì đàn nhỏ phải đắp keo sáp lấp bớt khoảng trống, giữ nhiệt khó hơn, và kiến, ấu trùng ruồi dễ nấp vào góc trống. Hốc tự nhiên mà ong dú chọn thường không lớn.

1. Chẻ khúc gỗ làm đôi theo chiều dọc nếu không có dụng cụ khoét sâu. Khoét từng nửa rồi ghép lại là cách dễ nhất ở vườn nhà.
2. Khoét lòng máng ở mỗi nửa, chừa vách đều, đáy lòng máng nhẵn vừa phải. Không cần nhẵn bóng: bề mặt hơi ráp giúp đàn bám keo.
3. Ghép hai nửa, nẹp bằng dây thép hoặc đai, trét kín khe bằng đất sét trộn rơm hoặc sáp ong cũ sạch. Không dùng keo dán hoá chất, không dùng sơn.
4. Để khúc gỗ đã khoét ra chỗ mát vài ngày cho bay hết mùi mùn cưa tươi.

Bịt hai đầu và làm cửa tổ

Hai đầu khúc gỗ cần nắp gỗ tháo được, đóng bằng chốt hoặc dây buộc, không đóng đinh chết. Nghĩ trước: đầu nào sẽ là chỗ mở khi thu mật. Ong dú thường xếp ổ trứng ở giữa, bầu mật và bầu phấn dồn về phía xa cửa. Vì vậy cửa tổ đặt gần một đầu, còn đầu kia là nắp thu mật — khi mở chỉ chạm vào vùng bầu mật, ít đụng tới ổ trứng.

Lỗ cửa khoan nhỏ, vừa một vài con ong ra vào cùng lúc. Không cần gắn ống nhựa hay ống tre sẵn. Đàn sẽ tự đắp ống cửa bằng keo, và hình dạng ống cửa đó về sau cho người nuôi biết khá nhiều về đàn.

Khe giữa nắp và thân khúc gỗ nên trét kín bằng sáp hoặc đất sét. Khe hở là đường cho kiến, cho gió lùa và cho ong cướp từ đàn khác.

Đặt khúc gỗ ở đâu, nằm hay đứng

Ngoài tự nhiên, ong dú ở cả hốc đứng lẫn hốc nằm. Ở vườn nhà, đặt nằm ngang trên giá dễ hơn: dễ kê, dễ mở nắp thu mật, nước mưa không đọng ở đầu trên. Nếu đặt đứng thì đầu trên phải có mái che và nắp kín hẳn.

• Kê khỏi mặt đất, chân giá có chén nước hoặc vòng chặn kiến.
• Đặt dưới tán cây có bóng xế chiều, tránh nắng gắt chiếu thẳng vào thân suốt buổi trưa.
• Hướng cửa ra phía thoáng, không quay thẳng vào lối người đi lại.
• Che mái lá hoặc tấm tôn phủ lá bên trên để mưa không ngấm vào thớ gỗ quanh năm.

Đánh đổi khi thu mật: biết trước để khỏi tiếc

Đây là chỗ khúc gỗ thua thùng ván. Thùng ván có tầng mật tách riêng, nhấc nắp là thấy. Khúc gỗ chỉ mở được ở đầu, phải với tay vào ruột, cắt bầu mật trong tư thế khó. Mật chảy dính vào vách, mất nhiều hơn. Lần nào mở cũng phá một mảng keo đàn đã trám.

Vì vậy người nuôi bằng khúc gỗ thường chọn cách:

• Thu ít lần trong năm, mỗi lần chỉ lấy phần bầu mật gần nắp, để lại phần sâu cho đàn.
• Chỉ mở khi cửa tổ cho thấy đàn mạnh: ong ra vào dày, ong canh cửa đông, có ong mang phấn về đều.
• Coi khúc gỗ là đàn giữ giống, đàn làm cảnh, đàn để quan sát — còn đàn lấy mật chính để ở thùng ván.

Nếu cần thu mật đều và sạch, khúc gỗ không phải lựa chọn tốt. Nếu muốn đàn sống yên, bền qua mùa khó và ít phải chăm, khúc gỗ đáng thử.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý tại vùng Trảng Bàng, Tây Ninh, cách làm hay được khuyên cho người mới là nuôi song song: một hai khúc gỗ đặt góc vườn để học đọc cửa tổ, cạnh vài thùng ván để thu mật. Sau một mùa, người nuôi tự thấy đàn nào yên hơn, đàn nào phải chăm nhiều hơn, rồi mới quyết định có làm thêm khúc gỗ không. Muốn xem đàn ong dú, mật ong dú hay các sản phẩm từ sáp ong dú của trại, có thể ghé Ong Quý. Nếu thích nhìn tận mắt một khúc gỗ đang có đàn trước khi tự làm, chuyến tham quan trại là cách nhanh nhất.

Câu hỏi thường gặp