Xử lý sự cố đàn ong dú không dùng hoá chất

Chọn nuôi ong dú theo hướng thuận tự nhiên thì sớm muộn cũng gặp câu hỏi khó: kiến bò lên thùng, ruồi lượn quanh khe nắp, đàn bên cạnh sang cướp mật, mà mình đã tự hứa không dùng một giọt thuốc nào. Vậy xử lý bằng gì? Câu trả lời ngắn: bằng nước, bằng khoảng cách, bằng bóng mát và bằng việc dọn sạch. Câu trả lời dài hơn nằm ở việc biết sự cố nào cần tay mình và sự cố nào đàn ong tự lo được.

Nguyên tắc: để đàn ong làm trước, người làm sau

Ong dú có cơ chế tự vệ riêng. Chúng thu nhựa cây trộn sáp để bịt khe hở, đắp ống cửa tổ hẹp vừa đủ cho ong lính đứng gác, quấn nhựa dính quanh lối vào để kiến khó bò vào. Một đàn đông, khoẻ thường tự đẩy lùi được những đợt kiến lẻ tẻ hay vài con ong lạ.

Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi thấy sự cố là: đàn đang tự xử lý được không? Nếu ong lính vẫn chặn được cửa, kiến chỉ bò quanh ngoài, thì việc của người là cắt nguồn đến, không phải lao vào trong tổ. Chỉ khi đàn yếu, ít ong, hoặc nguy cơ quá lớn so với sức đàn, mới cần tay người can thiệp sâu hơn.

Từng sự cố và cách xử lý không hoá chất

Kiến

Kiến là kẻ thù thường gặp nhất. Cách bền nhất là không cho kiến có đường đi: chân kệ đặt trong chén hoặc lon nước, thay nước thường xuyên để không đóng váng; thùng không chạm tường, cành cây hay dây phơi. Có thể quấn một vòng vải tẩm dầu ăn đã qua sử dụng quanh chân kệ, cách xa thùng. Tuyệt đối không rắc thuốc kiến quanh chân kệ, vì ong đáp xuống đất uống nước hay lấy bùn cũng dính theo.

Ruồi ký sinh

Ruồi nhỏ đẻ trứng vào bầu phấn, bầu mật bị vỡ. Cách phòng là đừng để tổ có bầu vỡ: hạn chế mở thùng, khi mở thì làm nhẹ và bịt kín khe ngay sau đó. Nếu đã thấy giòi thì mở, cắt bỏ phần bị nhiễm, bỏ vào túi kín mang đi xa, lau khô đáy thùng.

Ong cướp

Khi khan hoa, đàn mạnh có thể sang cướp mật đàn yếu. Thu hẹp cửa tổ bằng sáp hoặc miếng gỗ nhỏ để ong lính dễ giữ; dọn sạch mật rơi quanh thùng; tạm thời không mở thùng nào trong khu vực cho tới khi yên.

Ẩm và mốc

Ẩm là thủ phạm âm thầm của mùa mưa. Thêm mái che rộng hơn thân thùng, kê thùng cao khỏi đất, đặt nghiêng nhẹ về phía cửa tổ để nước đọng tự thoát. Nếu thấy mốc ở đáy, chờ ngày nắng ráo mở ra lau khô bằng khăn sạch.

Nắng nóng

Thùng phơi nắng trực tiếp buổi chiều dễ làm sáp mềm, bầu mật chảy. Dời thùng vào bóng cây, che thêm tấm lá hoặc mái tranh phía tây là đủ.

Bảng nhanh: làm gì và tránh gì

Cho ăn: lằn ranh mỏng nhất

Đây là chỗ nhiều người nuôi thuận tự nhiên tranh cãi. Cho ăn nước đường là một hình thức can thiệp, và nếu làm trong lúc đàn đang làm mật thì đường có thể lẫn vào mật. Cách hợp lý: chỉ cho ăn khi thấy dấu hiệu đói rõ ràng, như ong tha ấu trùng ra ngoài, trong mùa không có hoa và không có ý định thu mật. Dừng cho ăn ngay khi hoa trở lại. Tốt hơn hết là trồng thêm cây cho hoa lệch mùa quanh chỗ nuôi; xem gợi ý ở chuyên mục Nguồn hoa theo mùa.

Chọn chỗ đặt thùng là can thiệp lớn nhất

Người nuôi theo hướng tự nhiên thường can thiệp nhiều nhất vào đúng một lần: lúc chọn chỗ đặt thùng. Chọn chỗ có bóng mát buổi chiều, xa rẫy phun thuốc, không có đường kiến lớn, gần nguồn hoa quanh năm, thì về sau gần như chỉ còn việc ngắm cửa tổ. Chọn sai thì cả năm chạy theo sự cố. Những thiên địch thường gặp được liệt kê kỹ hơn ở chuyên mục Rủi ro & thiên địch.

Nếu muốn bắt đầu với một đàn đã quen sống trong thùng mà không phải bắt tổ hoang ngoài rừng, trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống tách từ đàn nuôi, cùng mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng từ sáp ong dú, xem tại ongquy.com. Muốn tận mắt thấy một trại nuôi ít can thiệp vận hành ra sao, có thể đăng ký tham quan trại.

Câu hỏi thường gặp