Buông một đàn ong dú khi nuôi thuận tự nhiên

Người nuôi theo hướng thuận tự nhiên thường tự hỏi một câu khó: nếu đã chọn ít can thiệp, thì khi một đàn suy yếu, mình có nên ra tay không, và ra tay đến đâu? Ngoài rừng, đàn ong dú yếu tự tàn hoặc tự gây chúa lại mà chẳng ai đụng tới. Trong vườn nhà, đàn đó nằm cạnh những đàn khác do mình đặt, nên chuyện buông hay giữ không còn hoàn toàn là việc của tự nhiên.

Quan điểm của bài này: thuận tự nhiên không có nghĩa là đứng nhìn, mà là chọn đúng mức can thiệp nhỏ nhất đủ để bảo vệ cả trại. Có lúc mức đó là để yên; có lúc là dọn đàn đi.

Đàn yếu không phải lúc nào cũng cần cứu

Ong dú có nhịp riêng. Có giai đoạn đàn co lại vì hết hoa, vì đang thay chúa, vì thời tiết chuyển. Nhìn từ ngoài, các giai đoạn này giống hệt một đàn đang chết: cửa vắng, ít ong mang phấn. Người nuôi sốt ruột mở nắp xem mỗi tuần, cạy thử bọng, chỉnh lại tổ — và chính những lần đó làm đàn tốn thêm sức để vá lại, bịt lại.

Trong vườn nuôi thuận tự nhiên, nguyên tắc đầu tiên là cho đàn thời gian. Quan sát cửa tổ nhiều hơn mở nắp. Một đàn còn ong canh ở miệng ống, còn ong mang phấn về dù ít, thì đang sống theo nhịp của nó.

Thang ba mức can thiệp

1. Quan sát từ ngoài, 2–3 tuần. Ghi lại mỗi lần ngó: nắng hay mưa, ong ra vào nhiều hay ít, có ong mang phấn không, có kiến quanh kệ không.
2. Chỉnh môi trường, không đụng tổ. Che bớt nắng chiều, kê cao khỏi đất ẩm, chặn đường kiến ở chân kệ bằng chén nước, trồng thêm cây có hoa quanh vườn.
3. Mở tổ một lần có mục đích. Chỉ để trả lời một câu: còn ong non, còn ô chúa hay không. Xem nhanh, đóng lại.

Phần lớn đàn yếu hồi lại ở mức một hoặc hai. Chỉ những đàn qua mức ba mà không còn ong non, không còn ô chúa, mới đến lúc tính chuyện buông.

Lúc nào thuận tự nhiên cũng phải ra tay

Ranh giới nằm ở chỗ: sự tàn của một đàn có kéo hại sang đàn khác không. Ngoài rừng, các tổ cách xa nhau trong hốc cây riêng. Trong vườn, thùng đặt gần nhau, nên một tổ mục là ổ cho kiến và ruồi tìm đến hàng xóm của nó.

Buông theo cách nhẹ tay nhất

Khi đã quyết, vẫn có thể làm theo tinh thần ít xáo trộn:

• Đàn còn quân, tổ sạch: đặt thùng sát một đàn khoẻ vài ngày. Nhiều khi quân tự dạt sang. Nếu không, chuyển dần vào chiều mát.
• Đàn đã hỏng: nhấc thùng ra khỏi khu nuôi vào cuối ngày. Phần tổ có mật lên men cho vào túi kín hoặc chôn sâu ở góc vườn xa trại, lấp kín đất để không hút kiến.
• Thùng: cạo sạch, để nắng và gió làm việc nhiều ngày. Không xịt thuốc, không tẩm hoá chất — mùi lạ có thể khiến đàn sau không chịu ở.

Muốn đọc thêm về cách giữ trại ít rủi ro mà không dùng thuốc, xem mục Rủi ro & thiên địch; về nguồn hoa giúp đàn tự hồi sức, xem Nguồn hoa theo mùa.

Bù đàn mà vẫn giữ tinh thần thuận tự nhiên

Đi theo hướng tự nhiên càng nên tránh việc vào rừng cưa hốc cây lấy tổ về bù. Cách thuận hơn là đợi mùa hoa, tách từ những đàn khoẻ trong vườn, hoặc nhận tổ giống đã được tách từ đàn nuôi. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú, tách đàn và cung cấp tổ giống; trại cũng có mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi làm từ sáp ong dú. Tham khảo tại ongquy.com. Ai muốn xem tận nơi một trại ít can thiệp vận hành thế nào có thể đi tour học thực hành.

Câu hỏi thường gặp