Vườn hữu cơ giúp tổ ong dú cho mật ra sao

Một khu vườn không xịt thuốc, để cỏ hoa mọc dưới gốc, nhìn qua thì lộn xộn. Nhưng với một đàn ong dú, đó là cái chợ mở cửa quanh năm. Câu hỏi nhiều người làm vườn hữu cơ đặt ra là: đặt vài tổ ong dú vào đây thì mật có nhiều hơn vườn thường không. Câu trả lời ngắn: không hẳn nhiều hơn mỗi lần thu, nhưng đều hơn và bền hơn qua nhiều năm.

Ong dú lấy mật, phấn, nhựa cây trong một vòng bay hẹp quanh tổ. Vườn của mình gần như là toàn bộ thế giới của chúng. Vì vậy cách mình làm vườn ảnh hưởng tới mật nhiều hơn mọi mẹo chăm tổ.

Vườn hữu cơ thay đổi điều gì cho đàn ong dú

Điểm khác biệt nằm ở hai dòng cuối. Một vườn có thể cho một lần thu đẹp vào vụ hoa, nhưng nếu giữa hai vụ đàn đói hoặc dính thuốc, năm sau mình bắt đầu lại từ đầu. Vườn hữu cơ ít cho những cú thu lớn, đổi lại đàn còn đó, và mỗi năm tích thêm.

Những «khoảng đói» trong vườn và cách lấp

Ở Đông Nam Bộ, vườn cây ăn trái thường ra hoa dồn vào vài thời điểm. Giữa các thời điểm đó là khoảng trống mà ong dú phải tự xoay. Trong vườn hữu cơ, chính những thứ người làm vườn thường muốn dọn lại là thứ lấp khoảng trống:

• Cỏ hoa dưới gốc: cứt lợn, xuyến chi, cỏ may ra hoa nhỏ quanh năm. Cắt theo luống, chừa lại từng dải thay vì phát sạch.
• Cây họ đậu che phủ đất: vừa giữ ẩm, vừa ra hoa cho ong.
• Rau gia vị để trổ bông: húng, ngò, tía tô, rau thơm để vài khóm cho ra hoa thay vì cắt hết.
• Hàng rào cây hoa: dâm bụt, hoa giấy, chuỗi ngọc — ra hoa lai rai suốt năm.
• Nước sạch gần tổ: mùa khô là thứ đàn thiếu nhất, một chậu nước có cành khô cho ong đậu là đủ.

Lịch hoa chi tiết theo từng tháng có ở mục Nguồn hoa theo mùa.

Không can thiệp nhưng không bỏ mặc

Nuôi thuận tự nhiên không có nghĩa là để đó rồi quên. Nghĩa là để đàn tự điều chỉnh, còn mình chỉ quan sát và can thiệp tối thiểu khi có rủi ro thật.

Những việc không làm

• Không cho ăn đường hay siro để đẩy sản lượng — mật sẽ không còn là mật hoa.
• Không mở tổ chỉ vì tò mò; mỗi lần mở là đàn mất công trám lại.
• Không vét mật, không lấy bầu gần cầu ấu trùng.

Những việc nên làm

• Nhấc thử thùng mỗi tuần để biết đàn đang tích hay đang tiêu.
• Nhìn cửa tổ buổi sáng: ong ra vào đều, mang phấn về là đàn ổn.
• Giữ kiến, thằn lằn xa chân thùng bằng cách kê chân có chén nước hoặc tro.

Thiên địch quanh vườn hữu cơ có thể nhiều hơn vườn xịt thuốc, vì côn trùng sống phong phú hơn. Xem cách xử lý không dùng hoá chất ở mục Rủi ro & thiên địch.

Lúc nào thì lấy, và lấy bao nhiêu

Thay vì đặt mục tiêu sản lượng, người nuôi thuận tự nhiên đặt câu hỏi: đàn đang dư hay không. Khi thùng nặng rõ sau một mùa hoa, đàn đông, cửa tổ bận rộn, thì mở và chỉ lấy các bầu mật đã đóng kín ở rìa. Nếu phân vân, để lại. Đàn giữ dư không mất gì; đàn bị lấy quá tay thì có thể bỏ tổ.

Mật ong dú từ vườn hữu cơ vẫn mang đặc tính chung: loãng, nhiều nước, chua thanh. Lọc qua vải sạch, đựng hũ thuỷ tinh, giữ ngăn mát. Mật của vườn nhiều loại hoa thường có mùi phức tạp hơn mật vụ một loài, và mỗi lần thu có thể khác nhau — đó là dấu vết thật của khu vườn.

Bắt đầu từ một đàn khoẻ

Vườn tốt cũng cần một đàn khởi đầu khoẻ. Đàn giống nên là đàn nuôi trong thùng, đã tách từ đàn mẹ ổn định, không phải tổ bắt từ rừng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, và những món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật — hợp với những ai làm vườn hữu cơ muốn có thêm một sản phẩm từ chính khu vườn sạch. Muốn tận mắt xem đàn sống cạnh vườn cây ra sao trước khi đặt tổ ở nhà, có thể tham gia tour thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp